Stijve, pijnlijke gewrichten na je 40e: wat er speelt

Je staat 's ochtends stijf op en bent stram tot je op gang bent. Je gewrichten voelen zeer of pijnlijk aan, en na een tijd stilzitten komt de stijfheid terug.

Is dit de overgang, ouder worden of slijtage? Op die vraag geven de bronnen geen eenduidig antwoord. Hieronder staat wat wel vaststaat, wat niet, en wat je kunt doen.

De overgang en je gewrichten: wat is gemeten

De NHG-Standaard De overgang concludeert dat er onduidelijkheid bestaat over een verband tussen de overgang en gewrichtsklachten of artrose.¹ In de meeste onderzoeken die de standaard bekeek, werd geen verband gevonden.¹ Een systematisch overzicht kon bovendien geen onafhankelijk verband vaststellen tussen veranderde hormoonspiegels en artrose.¹

Een overzichtsartikel uit 2024 kiest een andere invalshoek.⁴ De auteurs stellen een musculoskeletaal syndroom van de menopauze voor: spier- en gewrichtsklachten die zij toeschrijven aan het wegvallen van oestrogeen.⁴ Zij schatten dat meer dan 70 procent van de vrouwen hiermee te maken krijgt en dat 25 procent er beperkt door raakt.⁴ Het artikel beschrijft de literatuur; het toont het oorzakelijke verband niet zelf aan.

Een meta-analyse uit 2026 van 37 observationele onderzoeken onder 93.021 vrouwen laat zien dat spier- of gewrichtspijn in en na de perimenopauze vaker voorkomt dan ervoor.⁵ In de perimenopauze gaf 57 procent van de vrouwen het aan, na de menopauze 59 procent, tegenover 40 procent ervoor.⁵ De onderzoeken verschilden sterk van elkaar en bewijzen geen oorzaak.⁵

De bronnen verschillen dus in wat ze aantonen en in de uitleg. Of de hormonen de oorzaak zijn, is niet vastgesteld.

Wat hormoontherapie liet zien

Een gerandomiseerd onderzoek binnen de Women's Health Initiative gaf 10.739 vrouwen zonder baarmoeder oestrogeen of een placebo.⁶ Na een jaar had 76,3 procent van de oestrogeengroep gewrichtspijn, tegenover 79,2 procent van de placebogroep.⁶ Gewrichtszwelling kwam juist iets vaker voor bij oestrogeen: 42,1 tegen 39,7 procent.⁶ De auteurs noemen het effect op pijn bescheiden.⁶

De bredere onderzoeksliteratuur is minder duidelijk. Een overzicht van 57 studies vond geen significant verschil in algemene spier- en gewrichtspijn tussen vrouwen die ooit hormoontherapie gebruikten en vrouwen die dat nooit deden.⁷ De Menopause Society schrijft dat het bewijs onvoldoende is voor sterke conclusies over oestrogeen en artrose.⁸ Hormoontherapie is dus geen behandeling die voor gewrichtspijn is vastgesteld; waarvoor het wel wordt overwogen, staat in het artikel over hormoontherapie.⁷

Wat er verder samenhangt met gewrichtspijn

Hormonen zijn één mogelijke factor. Drie andere onderwerpen komen in het onderzoek terug, elk met een ander soort bewijs.

• Spiermassa. In het SWAN-onderzoek nam de magere massa af vanaf het begin van de overgang, tot ongeveer twee jaar na de laatste menstruatie.⁹ Zwakkere spieren rond een gewricht kunnen een denkbare verklaring zijn dat het gewricht zwaarder wordt belast; een aangetoond verband met gewrichtspijn is dat niet. Meer hierover staat in het artikel over spierverlies.
• Slaap. In experimenten met gezonde mensen verlaagde slaaptekort de pijndrempel en maakte onderbroken slaap het zenuwstelsel gevoeliger voor pijn.¹⁰ Bij mensen die al chronische pijn hebben, is het effect onzeker.¹⁰ Zie ook waarom je slaap na je 40e lichter kan worden.
• Lichaamsgewicht. De NHG-Standaard adviseert bij knieartrose gewichtsvermindering als de BMI 25 of hoger is.²

Slijtage is ook een mogelijke verklaring. Volgens de NHG-Standaard Niet-traumatische knieklachten past knieartrose bij een leeftijd boven 45 jaar, pijn bij activiteiten en geen of kortdurende ochtendstijfheid van minder dan 30 minuten.²

Wanneer beoordeling verstandig is

Sommige gewrichtsklachten komen niet door slijtage, maar door een ontsteking van het gewricht. De NHG-Standaard Artritis beschrijft die als pijn, zwelling en bewegingsbeperking, eventueel met warmte of roodheid.³ Laat het door je huisarts beoordelen bij:

• een gezwollen, warm of rood gewricht, en meteen bij koorts: één ontstoken gewricht met koorts kan een bacteriële ontsteking zijn.³ Bij dat vermoeden verwijst de NHG dezelfde dag met spoed;³
• zwelling in meerdere gewrichten van handen, polsen of voeten die minstens drie weken aanhoudt;³
• ochtendstijfheid van minstens een half uur samen met die zwelling.³

Bij een vermoeden van reumatoïde artritis verwijst de huisarts op korte termijn naar een reumatoloog, voor vroege behandeling.³

Waar je invloed op hebt

Alle huidige internationale richtlijnen bevelen bewegen aan bij artrose.¹¹ Dat is daar een behandeling, geen algemene gezondheidsmaatregel.

• In een Cochrane-overzicht van 139 onderzoeken verbeterde bewegen bij knieartrose de lichamelijke functie en gaf het een kleine verbetering van de pijn: gemiddeld 8,7 punten op een schaal van 0 tot 100.¹¹ De zekerheid daarvan is laag.¹¹
• De Europese reumavereniging EULAR beschrijft voor heup- en knieartrose een individueel plan met uitleg, aangepast bewegen en, bij overgewicht, gewichtsverlies.¹²
• De NHG-Standaard adviseert minstens een half uur per dag matig intensief te bewegen.² De Gezondheidsraad noemt voor alle volwassenen minstens tweeënhalf uur per week en daarnaast spier- en botversterkende activiteiten.¹³

Lukt bewegen niet vanzelf, dan noemt de NHG-Standaard een oefenprogramma onder begeleiding van een fysiotherapeut als mogelijkheid.²

Een eerste stap

• Noteer twee weken wanneer je gewrichten stijf zijn en hoe lang het duurt voordat je losser bent. Zo zie je of het bij activiteit past of bij de signalen hierboven.
• Kies één vorm van bewegen die je kunt volhouden en bouw die geleidelijk op.
• Herken je de signalen uit het kopje over beoordeling, maak dan een afspraak bij je huisarts.

Wil je zien hoe jouw kracht, beweegpatroon en slaap samenhangen? Doe de beweeg-vragenlijst → en krijg een duidelijker beeld van waar je eerste stap ligt.

Bronnen

1. NHG-Standaard De overgang — Nederlands Huisartsen Genootschap. De conclusie dat er onduidelijkheid bestaat over een verband tussen de overgang en gewrichtsklachten of artrose.
2. NHG-Standaard Niet-traumatische knieklachten — Nederlands Huisartsen Genootschap. Kenmerken van knieartrose, advies over bewegen en gewicht, en begeleiding door een fysiotherapeut.
3. NHG-Standaard Artritis — Nederlands Huisartsen Genootschap. Kenmerken van artritis, bacteriële artritis en reumatoïde artritis, en wanneer er wordt verwezen.
4. Wright VJ, et al. The musculoskeletal syndrome of menopause. Climacteric 2024;27(5):466–472. — Het overzichtsartikel dat de term voorstelt, met de geschatte percentages.
5. Kruse C, et al. Musculoskeletal manifestations of perimenopause: a systematic review and meta-analysis of 93,021 women. JB JS Open Access 2026;11(1):e25.00254. — Spier- en gewrichtspijn komt vaker voor in en na de overgang; observationeel en sterk wisselend.
6. Chlebowski RT, et al. Estrogen alone and joint symptoms in the Women's Health Initiative randomized trial. Menopause 2013;20(6):600–608. — Het gerandomiseerde onderzoek naar oestrogeen en gewrichtspijn en -zwelling.
7. Overton R, et al. The effect of hormone replacement therapy on musculoskeletal pain in menopausal women: a systematic review and meta-analysis. Post Reproductive Health 2026;32(1):52–68. — Geen verschil in spier- en gewrichtspijn tussen gebruik en niet-gebruik van hormoontherapie; geen richtlijn hiervoor.
8. The 2022 hormone therapy position statement of The North American Menopause Society. Menopause 2022;29(7):767–794. — Onvoldoende bewijs voor sterke conclusies over oestrogeen en artrose.
9. Greendale GA, et al. Changes in body composition and weight during the menopause transition. JCI Insight 2019;4(5):e124865. — SWAN-cohort: de daling van spiermassa vanaf het begin van de overgang.
10. Chang JR, et al. The differential effects of sleep deprivation on pain perception in individuals with or without chronic pain: a systematic review and meta-analysis. Sleep Medicine Reviews 2022;66:101695. — Slaaptekort en onderbroken slaap verlagen de pijndrempel bij gezonde mensen; bij chronische pijn onzeker.
11. Lawford BJ, et al. Exercise for osteoarthritis of the knee. Cochrane Database of Systematic Reviews 2024;12:CD004376. — Effect van bewegen op pijn en functie bij knieartrose.
12. Moseng T, et al. EULAR recommendations for the non-pharmacological core management of hip and knee osteoarthritis: 2023 update. Annals of the Rheumatic Diseases 2024;83(6):730–740. — Individueel plan met uitleg, bewegen en gewichtsbeheer.
13. Gezondheidsraad. Beweegrichtlijnen 2017. — Wekelijkse beweegnorm en spier- en botversterkende activiteiten.

Dit artikel is geschreven op basis van actuele richtlijnen en wetenschappelijk onderzoek. Het is geen medisch advies — raadpleeg altijd je huisarts bij aanhoudende klachten.