Botverlies in de overgang: het verlies dat je niet voelt

Je merkt botverlies niet: osteoporose geeft geen klachten, ook al neemt de kans op een botbreuk toe.¹ Het wordt pas zichtbaar bij een botdichtheidsmeting of een botbreuk.¹ Ook de meeste wervelbreuken (ongeveer 70 procent) geven geen klachten.¹

Wel is er een periode waarin het verlies sneller gaat dan in de jaren ervoor en erna: rond je laatste menstruatie.²

Het verlies versnelt rond je laatste menstruatie

In de SWAN-studie volgden onderzoekers 862 vrouwen tien jaar lang met botdichtheidsmetingen, van vijf jaar vóór tot vijf jaar na hun laatste menstruatie.² Het verlies versnelde ongeveer een jaar vóór die laatste menstruatie en vertraagde twee jaar erna, zonder te stoppen.²

Die drie jaar namen ongeveer twee derde van het verlies over tien jaar voor hun rekening: in de lendenwervels 7,4 van de 10,6 procent, in de heuphals 5,8 van de 9,1 procent.²

Bot wordt voortdurend afgebroken en weer opgebouwd.¹ Oestrogeen remt de afbraak en helpt de opbouw op peil te houden; daalt het oestrogeen, dan neemt vooral de afbraak toe en blijft de opbouw erachter.³ Het botverlies na de overgang is volgens de Menopause Society de belangrijkste bijdrager aan osteoporose.⁴

Het tempo verschilde tussen vrouwen: een hogere BMI en een Afro-Amerikaanse afkomst gingen samen met een trager verlies, een Japanse of Chinese afkomst met een sneller verlies.² De cijfers gelden voor vrouwen die bij de start geen hormoontherapie of botmedicatie gebruikten.²

Wat dit betekent voor de kans op een botbreuk

Een lage botdichtheid is een onafhankelijke risicofactor voor een botbreuk.¹ Andere risicofactoren zijn onder meer een eerdere botbreuk, hogere leeftijd, een lage BMI, roken, alcoholgebruik, langdurig corticosteroïdgebruik en een heupbreuk bij een van je ouders.¹ In twee Nederlandse onderzoeken waarop de NHG-Standaard Fractuurpreventie steunt, was de kans op een heup-, bekken-, bovenarm- of polsbreuk binnen tien jaar bij vrouwen van 60 tot 69 jaar 5 procent zonder risicofactoren en 8 procent met twee.¹ Bij vrouwen van 70 tot 79 jaar zonder risicofactoren was dat 11 procent.¹

Vooral na een heupbreuk en bij meerdere wervelbreuken is de kwaliteit van leven duidelijk verminderd.¹

Wanneer een botdichtheidsmeting past

De NHG-Standaard adviseert een botdichtheidsmeting (DXA-scan) voor drie groepen: mensen vanaf 50 jaar met een botbreuk in de afgelopen twee jaar, mensen vanaf 40 jaar die minstens drie maanden corticosteroïden zoals prednison gebruiken en mensen vanaf 60 jaar met een verhoogd risico.¹ Voor 50- tot 59-jarigen met alleen een vraag of risicofactoren adviseert de standaard geen meting: het risico op botbreuken is op die leeftijd meestal laag en leefstijladviezen volstaan.¹

Richtlijnen verschillen hierin. De Amerikaanse adviesgroep USPSTF adviseert ook een meting bij vrouwen na de overgang onder de 65 jaar met een verhoogd risico op een botbreuk.⁵

Bespreek het met een deskundige die past bij jouw situatie als je een van deze risicofactoren herkent: een botbreuk na je 50e (anders dan door een ernstig ongeval), een heupbreuk bij een van je ouders, lengteverlies van 5 centimeter of meer of een overgang vóór je 40e.¹⁶ De huisarts kan je voor een meting verwijzen.¹

Wat je botten kan beschermen

Wat je kunt doen, valt in drie soorten uiteen: beweging die de botten kan ondersteunen, gewoonten die op lange termijn beschermen en behandeling voor wie een verhoogd risico heeft.

Beweging. Regelmatig bewegen, vooral krachttraining gecombineerd met duurtraining, kan botverlies na de overgang beperken.⁷ Dat concludeert een overzicht van 40 onderzoeken onder vrouwen van 50 tot 60 jaar.⁷ In het SWAN-onderzoek hing meer beweging in de vrije tijd samen met een trager verlies in de heuphals.⁸

Voor de jaren rond de overgang zelf is het bewijs dunner.⁹ Een overzicht uit 2025 vond slechts zes gerandomiseerde onderzoeken bij vrouwen rond de overgang, alle van lage kwaliteit.⁹ Een effect op de botdichtheid zagen de onderzoekers alleen in de eerste jaren ná de overgang, en een beste trainingsvorm konden ze niet aanwijzen.⁹

De NHG-Standaard adviseert minstens tweeënhalf uur per week te bewegen, met gewichtdragende activiteiten zoals stevig doorlopen, hardlopen, tennissen of dansen, aangevuld met kracht- en balanstraining.¹ Of dit het aantal botbreuken verlaagt, is volgens de standaard niet duidelijk.¹ Hoe het met je spieren zit, staat in het artikel over spierverlies.

Bij vallen is het bewijs sterker, al gaat het om oudere mensen: bij mensen van 60 jaar en ouder (gemiddeld 76 jaar) verminderden balans- en functionele oefeningen in een Cochrane-overzicht het aantal valpartijen met 24 procent; bij alleen krachttraining of wandelen was het effect onzeker.¹⁰ Bij mensen met een hoog risico kunnen botbreuken worden voorkomen door vallen te beperken.¹¹

Voeding en gewoonten. De NHG-Standaard adviseert 1.000 tot 1.100 milligram calcium per dag uit gezonde voeding, regelmatig naar buiten gaan, niet roken en hooguit één glas alcohol per dag.¹ Roken en drie of meer eenheden alcohol per dag gaan samen met een bijna twee keer zo grote kans op een botbreuk.¹ Voor vrouwen van 50 tot 70 jaar adviseert de Gezondheidsraad daarnaast voor de zekerheid 10 microgram vitamine D per dag: het is aannemelijk dat dit kan helpen botverlies tegen te gaan, maar onderzoek naar het effect op botbreuken bij deze leeftijd is onvoldoende.¹²

Behandeling. Is behandeling met geneesmiddelen aangewezen, dan zijn bisfosfonaten, tabletten die de botafbraak remmen, volgens de NHG-Standaard de eerste keus.¹ Ook hormoontherapie remt botverlies.¹³ In een Cochrane-overzicht van gerandomiseerde onderzoeken verminderde het waarschijnlijk het aantal botbreuken met ongeveer een vijfde tot een kwart, bij deelnemers die in de meeste onderzoeken gemiddeld ouder waren dan 60.¹⁴

Richtlijnen wegen dat verschillend. De Menopause Society noemt hormoontherapie voor vrouwen jonger dan 60 of binnen tien jaar na de overgang een passende manier om botverlies tegen te gaan, maar laat de keuze vooral afhangen van opvliegers en risico's.¹³ De Britse richtlijn uit 2024 ziet het als eerste keus bij jongere vrouwen na de overgang met een hoog risico op botbreuken en een laag risico op bijwerkingen; de Amerikaanse USPSTF raadt het af om chronische aandoeningen te voorkomen bij vrouwen zonder overgangsklachten.¹⁵¹⁶ Meer staat in het artikel over hormoontherapie.

Een eerste stap

• Loop de risicofactoren hierboven na. Herken je er een, bespreek dat dan met een deskundige die past bij jouw situatie.
• Loop je gewoonten na: roken, alcohol en de calcium in je voeding.
• Kies een vorm van bewegen die je botten belast, zoals stevig doorlopen, dansen of krachttraining, en bouw die op richting tweeënhalf uur per week.¹

Wil je weten hoe het met je kracht en beweging staat? Doe de beweeg-vragenlijst → en krijg in vijf minuten meer zicht op je eigen patroon.

Bronnen

1. NHG-Standaard Fractuurpreventie — Nederlands Huisartsen Genootschap. Pathofysiologie, risicofactoren en tienjaarsrisico's, wie een botdichtheidsmeting krijgt, en de adviezen over beweging, voeding, roken en alcohol.
2. Greendale GA, et al. Bone mineral density loss in relation to the final menstrual period in a multiethnic cohort: results from the Study of Women's Health Across the Nation (SWAN). Journal of Bone and Mineral Research 2012;27(1):111–118. — Het tijdvenster van het versnelde botverlies rond de laatste menstruatie, de omvang ervan en wie er in het onderzoek zat.
3. Khosla S, Oursler MJ, Monroe DG. Estrogen and the skeleton. Trends in Endocrinology and Metabolism 2012;23(11):576–581. — Hoe oestrogeen botafbraak remt en botopbouw behoudt.
4. Management of osteoporosis in postmenopausal women: the 2021 position statement of The North American Menopause Society. Menopause 2021;28(9):973–997. — Botverlies na de overgang als belangrijkste bijdrager aan osteoporose.
5. Nicholson WK, et al. Screening for osteoporosis to prevent fractures: US Preventive Services Task Force recommendation statement. JAMA 2025;333(6):498–508. — Amerikaans advies voor een meting bij vrouwen na de overgang onder de 65 jaar met een verhoogd risico.
6. NHG-Standaard De overgang — Nederlands Huisartsen Genootschap. Verwijzing bij een overgang vóór het 40e jaar.
7. Impact of exercise modalities on bone health: a meta-analysis of aerobic, resistance, and combined training on bone mineral density in postmenopausal women. Archives of Osteoporosis 2025;20(1):105. — Training en botdichtheid bij vrouwen van 50 tot 60 jaar na de overgang.
8. Leisure time physical activity and bone mineral density preservation during the menopause transition and postmenopause: a longitudinal cohort analysis from SWAN. The Lancet Regional Health – Americas 2023;21:100481. — Beweging in de vrije tijd en het tempo van botverlies in de heuphals.
9. Does exercising during peri- or early post-menopause prevent bone and muscle loss: a systematic review. Bone 2025;201:117650. — Het beperkte bewijs voor training in de jaren rond de overgang.
10. Sherrington C, et al. Exercise for preventing falls in older people living in the community. Cochrane Database of Systematic Reviews 2019;1:CD012424. — Welke oefeningen het aantal valpartijen verminderen.
11. Eastell R, et al. Postmenopausal osteoporosis. Nature Reviews Disease Primers 2016;2:16069. — Botbreuken voorkomen door vallen te beperken bij mensen met een hoog risico.
12. Gezondheidsraad. Evaluatie van de voedingsnormen voor vitamine D, 2012. — Het suppletieadvies voor vrouwen van 50 tot 70 jaar en de kanttekening over het onderzoek naar botbreuken.
13. The 2022 hormone therapy position statement of The North American Menopause Society. Menopause 2022;29(7):767–794. — Hormoontherapie en botverlies, de rol van leeftijd en de keuze om te beginnen.
14. Long-term hormone therapy for perimenopausal and postmenopausal women. Cochrane Database of Systematic Reviews 2025;11:CD004143. — Hormoontherapie en het aantal botbreuken in gerandomiseerde onderzoeken.
15. The 2024 UK clinical guideline for the prevention and treatment of osteoporosis. Archives of Osteoporosis 2025;20(1):119. — De Britse richtlijn: hormoontherapie als eerste keus bij jongere vrouwen met een hoog risico.
16. US Preventive Services Task Force. Hormone therapy for the primary prevention of chronic conditions in postmenopausal persons. JAMA 2022;328(17):1740–1746. — Het Amerikaanse advies tegen hormoontherapie ter voorkoming van chronische aandoeningen.

Dit artikel is geschreven op basis van actuele richtlijnen en wetenschappelijk onderzoek. Het is geen medisch advies — raadpleeg altijd je huisarts bij aanhoudende klachten.