Hart- en vaatrisico in de overgang: wat verandert er?

Je merkt niets van je hart- en vaatrisico. Er is geen klacht en geen slechte nacht die erop wijst. Toch verschuiven rond de overgang enkele waarden die erbij horen, zoals je bloeddruk, je cholesterol en je vetverdeling.

Hieronder staat wat bij je leeftijd hoort, wat bij de overgang, en wanneer een risicoprofiel zinvol is.

Wat bij je leeftijd hoort en wat bij de overgang

Hart- en vaatziekten zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen.² Het risico neemt toe rond het begin van de overgang, ongeveer tien jaar later dan bij mannen.³ Samenvallen is nog geen oorzaak.

Onderzoekers kunnen leeftijd en overgang uit elkaar halen door vrouwen jarenlang te volgen. In zulke onderzoeken veranderden rond de overgang de lichaamssamenstelling, de bloedvetten en de vaatgezondheid ongunstig, aldus een wetenschappelijk standpunt van de American Heart Association uit 2020.² Volgens een overzichtsartikel uit 2024 is de overgang daarom een risicofactor naast de leeftijd zelf.³

De NHG beschrijft het zo: veranderingen in de hormonale status gaan samen met een hogere bloeddruk, meer vet rond de organen en een hoger LDL-cholesterol later in het leven.⁴ Het zijn samenhangen in groepen vrouwen. Voor jou staat de uitkomst daarmee niet vast.

Het gewicht op de weegschaal zegt weinig. In het Amerikaanse SWAN-onderzoek verdubbelde bij het begin van de overgang het tempo waarmee de vetmassa toenam en nam de magere massa af, terwijl het gewicht niet sneller steeg.⁷ De NHG meldt dat veel vet rond de buik een hoger risico geeft en dat de tailleomtrek het risico even goed voorspelt als de BMI.⁴ Meer daarover lees je in het artikel over buikvet en het artikel over spierverlies.

Opvliegers en nachtzweten

De NHG beschrijft dat er weinig onderzoek is naar opvliegers en hart- en vaatziekten en dat de resultaten tegenstrijdig zijn.⁵ Eén Australisch onderzoek vond geen verband.⁵

Een analyse van zes onderzoeken onder ruim 23.000 vrouwen liet wel een verschil zien.⁶ Opvliegers op zichzelf hingen niet samen met meer hart- en vaatziekten.⁵ Frequent nachtzweten wel, met een ongeveer 29 procent hogere kans.⁶ Bij ernstigere opvliegers of ernstiger nachtzweten was de kans ook hoger.⁶

Dit is onderzoek naar samenhang. Het kan niet laten zien dat nachtzweten het risico veroorzaakt. Meer over het nachtzweten zelf staat in het artikel over opvliegers en nachtzweten.

Een vroege menopauze

In een Nederlands onderzoek lag de gemiddelde leeftijd bij de menopauze op 50,4 jaar.⁵ In hoge-inkomenslanden heeft ongeveer 8 procent van de vrouwen de menopauze tussen 40 en 44 jaar.⁸ Een vroege menopauze kan volgens een overzichtsartikel in The Lancet samengaan met een groter risico op onder meer hart- en vaatziekten.⁸

In een samenvatting van 32 onderzoeken hadden vrouwen met een menopauze voor het 45e jaar een anderhalf keer zo grote kans op coronaire hartziekte als vrouwen die er later in kwamen.⁹ Bij een menopauze voor het 40e jaar, die bij ongeveer 1 op de 100 vrouwen voorkomt, was de kans op hart- en vaatziekten ongeveer 1,6 keer zo groot.⁴ Een beroerte kwam niet vaker voor.⁴

De auteurs van een samenvatting van onderzoeken naar een menopauze voor het 40e jaar noemen dit een bescheiden risicofactor, vergeleken met de klassieke.¹⁰ Een vroege menopauze is dus een reden om het te noemen bij je huisarts, en geen reden voor onrust.

Wie een risicoprofiel krijgt

Een cardiovasculair risicoprofiel is een overzicht van onder meer je leeftijd, roken, voeding, alcohol, beweging, bloeddruk en cholesterol.⁴ Het opstellen is diagnostiek, en daarvoor is de huisarts het aanspreekpunt.

De NHG adviseert het volgende. Bij vrouwen onder de 50 zonder bekende risicofactoren wordt het risico niet systematisch geschat. Bij postmenopauzale vrouwen of vrouwen boven de 50 kan het worden overwogen.⁴ Bij een verdenking op een verhoogd risico wordt het wel geschat, bijvoorbeeld bij roken, obesitas, een hoge bloeddruk, een hoog cholesterol of vroege hart- en vaatziekten in de familie.⁴ Daarna wordt het bijvoorbeeld elke vijf jaar herhaald.⁴

Je tailleomtrek kun je zelf meten. Voor vrouwen noemt de NHG 80 centimeter als grens waarbij het advies is het gewicht niet verder te laten toenemen, en 88 centimeter als grens waarbij afvallen wordt aanbevolen.⁴

Wat je zelf kunt beïnvloeden

Er zijn twee soorten maatregelen. De eerste is behandeling op indicatie. De NHG schrijft dat het risico kan dalen door leefstijl en, als dat is geïndiceerd, door cholesterol- of bloeddrukverlagende medicatie.⁴ Of dat aan de orde is, bepaal je samen met je huisarts op basis van je risicoprofiel.

De tweede is algemene gezondheidsbescherming, ook zonder indicatie.

• Niet roken. Volgens de NHG is roken de belangrijkste risicofactor voor hart- en vaatziekten, met een 2 tot 6 keer hoger risico op coronaire aandoeningen of beroerte.⁴
• Bewegen. De NHG adviseert minstens 150 minuten per week matig intensief te bewegen.⁴ Beweging vermindert opvliegers niet, maar heeft wel een algemeen positief effect op de gezondheid.⁵

Hormoontherapie valt onder geen van beide. De gerandomiseerde Women's Health Initiative-onderzoeken ondersteunen haar niet om chronische ziekten te voorkomen.¹¹ Wel kan ze passen bij hinderlijke opvliegers, en de NHG adviseert daarbij terughoudendheid als het risico op hart- en vaatziekten verhoogd is.⁵

Wanneer je niet wacht

Bel 112 bij pijn of druk midden op je borst die niet wegtrekt, zeker als die uitstraalt of samengaat met zweten of misselijkheid.¹ De NHG-Standaard Acuut coronair syndroom noemt pijn of druk achter het borstbeen, al dan niet met uitstraling, als signaal dat een hartinfarct waarschijnlijker maakt.¹ Volgens dezelfde standaard denken vrouwen bij zulke signalen minder snel aan hun hart.¹

Een eerste stap

Is je bloeddruk of cholesterol nooit besproken en herken je jezelf in een van de situaties hierboven, zoals een vroege menopauze, roken of hart- en vaatziekten in de familie? Vraag je huisarts dan of een risicoprofiel zinvol is.

Wil je weten hoe jouw patroon samenhangt met de rest van je gezondheid? Doe de gratis check → en krijg in vijf minuten meer overzicht.

Bronnen

1. NHG-Standaard Acuut coronair syndroom — Nederlands Huisartsen Genootschap. De signalen die een hartinfarct waarschijnlijker maken.
2. El Khoudary SR, et al. Menopause Transition and Cardiovascular Disease Risk: Implications for Timing of Early Prevention. A Scientific Statement From the American Heart Association. Circulation 2020;142(25):e506–e532. — Ongunstige veranderingen in lichaamssamenstelling, bloedvetten en vaten rond de overgang, en hart- en vaatziekten als belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen.
3. Uddenberg ER, et al. Menopause transition and cardiovascular disease risk. Maturitas 2024;185:107974. — De overgang als risicofactor naast de leeftijd, en de stijging ongeveer tien jaar later dan bij mannen.
4. NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement — Wie een risicoprofiel krijgt, de hormonale veranderingen, de tailleomtrek, de vroege menopauze en de leefstijladviezen.
5. NHG-Standaard De overgang — Opvliegers, nachtzweten en hart- en vaatziekten, de leeftijd bij de menopauze en terughoudendheid met hormoontherapie bij een verhoogd risico.
6. Zhu D, et al. Vasomotor menopausal symptoms and risk of cardiovascular disease: a pooled analysis of six prospective studies. American Journal of Obstetrics and Gynecology 2020;223(6):898.e1–898.e16. — Opvliegers, nachtzweten en hart- en vaatziekten bij ruim 23.000 vrouwen.
7. Greendale GA, et al. Changes in body composition and weight during the menopause transition. JCI Insight 2019;4(5):e124865. — Meer vet en minder spier vanaf het begin van de overgang, zonder sneller stijgend gewicht.
8. Mishra GD, et al. Optimising health after early menopause. The Lancet 2024;403(10430):958–968. — Hoe vaak een vroege menopauze voorkomt en dat ze kan samengaan met een groter risico op hart- en vaatziekten.
9. Muka T, et al. Association of age at onset of menopause and time since onset of menopause with cardiovascular outcomes, intermediate vascular traits, and all-cause mortality: a systematic review and meta-analysis. JAMA Cardiology 2016;1(7):767–776. — Menopauze voor het 45e jaar en de kans op coronaire hartziekte.
10. Roeters van Lennep JE, et al. Cardiovascular disease risk in women with premature ovarian insufficiency: a systematic review and meta-analysis. European Journal of Preventive Cardiology 2016;23(2):178–186. — Menopauze voor het 40e jaar als bescheiden risicofactor voor hart- en vaatziekten, niet voor beroerte.
11. Manson JE, et al. Menopausal hormone therapy and health outcomes during the intervention and extended poststopping phases of the Women's Health Initiative randomized trials. JAMA 2013;310(13):1353–1368. — De gerandomiseerde onderzoeken ondersteunen hormoontherapie niet ter preventie van chronische ziekten.

Dit artikel is geschreven op basis van actuele richtlijnen en wetenschappelijk onderzoek. Het is geen medisch advies — raadpleeg altijd je huisarts bij aanhoudende klachten.