Brain fog in de overgang: woorden kwijt, wat nu?

Je zit midden in een zin en de naam van iemand die je al jaren kent schiet je niet te binnen. Je praat eromheen en bent de rest van het gesprek minder bij de les.

Dat roept al snel de vraag op wat het betekent. Dit artikel beschrijft wat onderzoek laat zien over geheugen en concentratie tijdens de overgang, wat daarmee samenhangt en wanneer beoordeling verstandig is.

Wat er verandert aan je denken

Brain fog, ook hersenmist genoemd, is een verzamelnaam voor vergeetachtigheid, woorden kwijt zijn en moeite met concentreren. Volgens een overzicht van de International Menopause Society veranderen tijdens de overgang het meest betrouwbaar het verbaal leren en onthouden: namen opslaan, een woord terugvinden, onthouden wat is afgesproken.¹ Verwerkingssnelheid en werkgeheugen veranderen minder consequent.¹ Strategisch denken en plannen veranderden in langlopend onderzoek niet, en de gemiddelde prestaties bleven binnen de normale grenzen.¹

Het Amerikaanse SWAN-onderzoek volgde 2.362 vrouwen vier jaar.² Bij herhaald testen gingen de scores door oefening vooruit bij vrouwen vóór en na de overgang, maar niet bij vrouwen in de perimenopauze.²

Wat je merkt en wat tests laten zien

Dat je het merkt, hoeft niet te betekenen dat een test het ook laat zien, en de onderzoeken wijzen niet dezelfde kant op. Het overzicht van de International Menopause Society beschrijft dat de ernst van de klacht samenhangt met de score op geheugentests.¹ In een kleiner onderzoek onder 75 vrouwen in de perimenopauze hing de klacht juist samen met werkgeheugen en aandacht, en met sombere gevoelens, spanning en slaapproblemen.³ Met verbaal geheugen hing ze niet samen.³

Gaat het over?

In SWAN scoorden vrouwen na de overgang weer zoals vóór de overgang. De onderzoekers wijzen erop dat de moeite tijdgebonden kan zijn.² Het overzicht van de International Menopause Society trekt een voorzichtiger conclusie: bij veel vrouwen verdwijnen geheugenproblemen, bij sommige blijven ze in de postmenopauze bestaan, en verbaal leren kan moeilijker blijven.¹

Wat ermee samenhangt

Er is geen enkele oorzaak aan te wijzen. Een dalend oestrogeen kan helpen verklaren dat het verbaal geheugen verandert, volgens hetzelfde overzicht.¹ Drie andere factoren hangen ermee samen, elk met een ander soort bewijs.

Opvliegers. In een onderzoek met een draagbare meter bij vrouwen met veel opvliegers hing het gemeten aantal samen met een lagere score op verbaal geheugen.⁴ Het aantal dat zij zelf opgaven deed dat niet.⁴ Meer over opvliegers staat in opvliegers en nachtzweten.

Slaap. Uit slaaponderzoek is bekend dat slaaptekort verbaal leren en onthouden verslechtert.¹ Of slaapproblemen de geheugenproblemen in de overgang veroorzaken, is niet vastgesteld.¹ Hoe je slaap kan veranderen, lees je in waarom je slaap na je 40e lichter kan worden.

Stemming. Sombere en angstige gevoelens hangen samen met cognitieve klachten in deze fase.¹ Of het behandelen daarvan het geheugen verbetert, is niet bekend.¹ De NHG-Standaard De overgang beschrijft bovendien geen duidelijke samenhang tussen de overgang en depressie of angst.⁷ Meer hierover staat in stemmingsveranderingen.

Waar je invloed op kunt hebben

Wat helpt, hangt af van wat meespeelt. Hieronder staat per mogelijkheid wat het is.

Behandeling van opvliegers. Hinderen opvliegers je in het dagelijks leven, dan overweegt de NHG-Standaard hormoontherapie als behandeling van die opvliegers.⁷ Of dat ook je geheugen verbetert, is niet getest: er zijn geen gerandomiseerde onderzoeken naar hormoontherapie en cognitie bij vrouwen met matige tot ernstige opvliegers.¹ Het overzicht van de International Menopause Society stelt wel dat het behandelen van opvliegers, slaap en stemming het geheugen mogelijk ten goede komt.¹ Voor het geheugen zelf beveelt de Menopause Society hormoontherapie op geen enkele leeftijd aan, ook niet om dementie te voorkomen.⁶

Ondersteuning. In een vragenlijstonderzoek onder 208 vrouwen in de perimenopauze hing een hogere mate van mindfulness samen met minder gemelde geheugen- en aandachtsproblemen.⁵ Dat is een samenhang; of mindfulness de klachten vermindert, laat dit onderzoek niet zien.

Bescherming van je gezondheid op lange termijn. Dit is geen behandeling van brain fog. De Lancet Commission rekent twaalf beïnvloedbare factoren samen tot ongeveer 40 procent van de dementiegevallen die in theorie te voorkomen of uit te stellen zijn, waaronder beweging, roken, bloeddruk, diabetes, gewicht, sociaal contact en slechthorendheid.¹⁹

Wanneer beoordeling verstandig is

Dementie op middelbare leeftijd komt weinig voor: 293 gevallen per 100.000 vrouwen wereldwijd, tenzij dementie op jonge leeftijd in de familie voorkomt.¹ Toch zijn er signalen waarvoor je een deskundige die past bij jouw situatie laat meekijken. De NHG-Standaard Dementie noemt een forse toename van de problemen of achteruitgang in het functioneren binnen twee maanden, recent hoofdletsel en nieuwe uitvalsverschijnselen.⁸ Ook als de klachten je dagelijks functioneren beperken, is beoordeling verstandig.⁸

Dezelfde standaard noemt als aanwijzingen voor een andere verklaring onder meer depressieve klachten, alcoholgebruik en problemen met horen of zien.⁸ Houd je vooral moeite met plannen en beslissen, en begon dat na een corona-infectie, dan past dat volgens het overzicht van de International Menopause Society eerder bij de nasleep van die infectie dan bij de overgang.¹

Een eerste stap

• Bewaar alles wat je moet onthouden op één vaste plek, en noteer afspraken tijdens het overleg.
• Let een paar weken op of je moeilijke momenten samenvallen met opvliegers of een slechte nacht.
• Herken je een van de signalen hierboven, bespreek het dan.

Wil je weten hoe slaap, stress en concentratie bij jou samenhangen? Doe de stress-vragenlijst → en zie in vijf minuten wat mogelijk meespeelt en waar je kunt beginnen.

Bronnen

1. Maki PM, Jaff NG. Brain fog in menopause: a health-care professional's guide for decision-making and counseling on cognition. Climacteric 2022;25(6):570–578. — Overzicht van de International Menopause Society: welke functies veranderen, beloop, samenhang met opvliegers, slaap en stemming, hormoontherapie, dementie en de verwarring met long covid.
2. Greendale GA, et al. Effects of the menopause transition and hormone use on cognitive performance in midlife women. Neurology 2009;72(21):1850–1857. — SWAN-cohort van 2.362 vrouwen: uitblijvende vooruitgang bij herhaald testen in de perimenopauze en herstel daarna.
3. Weber MT, Mapstone M, Staskiewicz J, Maki PM. Reconciling subjective memory complaints with objective memory performance in the menopausal transition. Menopause 2012;19(7):735–741. — Geheugenklachten hingen samen met werkgeheugen, aandacht, somberheid, spanning en slaap, niet met verbaal geheugen.
4. Maki PM, et al. Objective hot flashes are negatively related to verbal memory performance in midlife women. Menopause 2008;15(5):848–856. — Gemeten opvliegers en verbaal geheugen.
5. Zhu C, et al. Factors associated with subjective cognitive symptoms during the menopause transition. Menopause 2026;33(3):340–348. — Mindfulness en gemelde geheugen- en aandachtsproblemen bij 208 vrouwen.
6. The 2022 hormone therapy position statement of The North American Menopause Society. Menopause 2022;29(7):767–794. — Hormoontherapie wordt op geen enkele leeftijd aanbevolen bij cognitieve achteruitgang of dementie.
7. NHG-Standaard De overgang — Hormoontherapie bij hinderlijke opvliegers en de samenhang tussen overgang en psychische klachten.
8. NHG-Standaard Dementie — Signalen die om beoordeling vragen en aanwijzingen voor een andere oorzaak.
9. Livingston G, et al. Dementia prevention, intervention, and care: 2020 report of the Lancet Commission. The Lancet 2020;396(10248):413–446. — Twaalf beïnvloedbare factoren voor dementie.

Dit artikel is geschreven op basis van actuele richtlijnen en wetenschappelijk onderzoek. Het is geen medisch advies — raadpleeg altijd je huisarts bij aanhoudende klachten.