Angst en onrust in de overgang: waar komt dat vandaan?

Je staat bij de kassa en ineens gaat je hart sneller, word je warm en wil je weg, terwijl er niets aan de hand is. Of je wordt om drie uur wakker met een gespannen gevoel zonder aanleiding.

Of dit met de overgang te maken heeft, is niet zo duidelijk. Dit artikel houdt uit elkaar wat onrust kan aanjagen, wat de onrust kan versterken en wat de behandeling van een angststoornis is.

Wat het onderzoek zegt over de overgang en angst

De NHG-Standaard De overgang legde negen cohortonderzoeken in de algemene bevolking naast elkaar en vond geen duidelijke samenhang tussen de overgang en depressie, angst of andere psychische klachten.¹ Een overzicht in The Lancet uit 2024 vond op basis van schaarse gegevens evenmin overtuigend bewijs dat het risico op angst voor alle vrouwen verhoogd is.³

Het Amerikaanse SWAN-onderzoek, waarin 2.956 vrouwen tien jaar zijn gevolgd, laat een genuanceerder beeld zien.⁴ Vrouwen met weinig angstklachten aan het begin hadden in de perimenopauze en daarna een ruim anderhalf keer zo grote kans op een hoge angstscore, ook na correctie voor opvliegers en ingrijpende gebeurtenissen.⁴ Vrouwen die al een hoge angstscore hadden, hielden die. Bij hen maakte de fase van de overgang geen verschil.⁴

Eerdere angst is dus een aanwijzing voor latere angst.⁴ Het Lancet-overzicht waarschuwt bovendien dat psychische nood te snel aan de overgang toeschrijven een juiste diagnose en behandeling kan vertragen.³

Opvlieger of paniekaanval

Een paniekaanval is volgens de NHG-Standaard Angst een plotselinge, intense angst of een zeer onaangenaam gevoel, waarbij binnen tien minuten onder meer hartkloppingen en transpireren optreden.² Een opvlieger geeft ook warmte, zweten en een snellere hartslag. Daardoor zijn ze van binnenuit moeilijk uit elkaar te houden. Bij een paniekaanval gaat het volgens dezelfde standaard om een ontregeling van het alarmsysteem van de hersenen, waarbij het lichaam zich voorbereidt om te vluchten, met een snellere hartslag en ademhaling en zweten.²

De NHG-Standaard De overgang noemt een angst- of paniekstoornis dan ook als andere verklaring bij opvliegers en nachtelijk zweten, naast bijvoorbeeld alcohol, medicijnen en een te snel werkende schildklier.¹ Het ene sluit het andere niet uit. In dezelfde standaard hing angst samen met een grotere kans om opvliegers te melden, en bij vrouwen met angstklachten duurden de opvliegers langer.¹

Of angst opvliegers in de hand werkt of andersom, is niet vast te stellen. Een systematisch overzicht uit 2026 van twaalf observationele onderzoeken (ongeveer 9.900 vrouwen) vond voor angst een samenhang in dezelfde richting, maar de zekerheid van het bewijs was zeer laag.⁵ Over opvliegers zelf lees je in het artikel over opvliegers en nachtzweten.

Wat onrust kan versterken

Slaaptekort, cafeïne en alcohol kunnen onrust versterken. Ze zijn geen behandeling van een angststoornis.

Slaap. In een meta-analyse van 154 experimenten bij gezonde mensen vergrootten slaaptekort en onderbroken slaap de angstgevoelens.⁶ Meer over slaap lees je in waarom je slaap na je 40e lichter kan worden.

Cafeïne en alcohol. De NHG-Standaard Angst rekent beide tot de stoffen die angstverschijnselen kunnen geven, cafeïne al vanaf vier eenheden per dag.² In placebogecontroleerde experimenten kreeg 51 procent van de mensen met een paniekstoornis een paniekaanval na 400 tot 750 milligram cafeïne, ruwweg vijf koppen koffie.⁷ Na placebo gebeurde dat bij niemand.⁷ Bij gezonde deelnemers kreeg 1,7 procent een aanval, al nam ook hun angst bij die doses toe.⁷

Wat de behandeling van een angststoornis is

Dit gaat over angststoornissen in het algemeen. De behandeling is niet anders omdat je in de overgang zit. In de algemene bevolking had 19,4 procent van de vrouwen in het afgelopen jaar een angststoornis.²

De NHG-Standaard Angst begint met uitleg over hoe angst werkt en in stand blijft.² Bij lichte tot matige lijdensdruk en een korte ziekteduur kunnen gedragstherapeutische technieken in de huisartsenpraktijk volgen.² Bij matige of ernstige lijdensdruk, disfunctioneren of complexe problematiek verwijst de huisarts naar de ggz.² Een antidepressivum is een optie bij onvoldoende effect van die therapie én als je dat zelf wilt.²

Bij vrouwen rond de overgang verminderden cognitieve gedragstherapie en op mindfulness gebaseerde training angstklachten, met bescheiden effecten. Dat blijkt uit een meta-analyse van dertig gerandomiseerde onderzoeken onder 3.501 vrouwen, niet alleen vrouwen met een angststoornis.¹⁰

Wanneer beoordeling verstandig is

Bespreek het met een deskundige die past bij jouw situatie als:

• de onrust je dagelijks leven of je slaap beperkt;
• paniekaanvallen terugkomen of je situaties gaat vermijden;
• je niet kunt onderscheiden of het opvliegers zijn of iets anders.

Na een eerste paniekaanval of bij steeds terugkerende aanvallen nodigt de NHG-Standaard Angst uit voor een vervolgafspraak.²

Heb je gedachten aan zelfdoding, praat er dan met je huisarts of bel of chat gratis met 113 via 113.nl.⁹ Is er acuut gevaar, bel dan 112.⁸

Een eerste stap

• Houd een week of twee bij wanneer de onrust komt, wat eraan voorafging, hoe je sliep en hoeveel koffie of alcohol je dronk. De NHG-Standaard Angst vraagt naar precies deze punten.²
• Tijdens een paniekaanval adviseert diezelfde standaard een rustige buikademhaling en afleiding, zoals even naar buiten lopen.²

Wil je weten of dit vooral opvliegers zijn, onrust of allebei door elkaar? Doe de stress-vragenlijst → en krijg in vijf minuten meer zicht op je eigen patroon.

Bronnen

1. NHG-Standaard De overgang — Nederlands Huisartsen Genootschap. Geen duidelijke samenhang met angst, de angst- of paniekstoornis als andere verklaring bij opvliegers, en de samenhang tussen angstklachten en opvliegers.
2. NHG-Standaard Angst — Nederlands Huisartsen Genootschap. De paniekaanval, alcohol en cafeïne als uitlokkers, voorkomen, anamnese, ademhaling bij paniek en de behandeling.
3. Brown L, Hunter MS, Chen R, et al. Promoting good mental health over the menopause transition. The Lancet 2024;403(10430):969–983. — Geen overtuigend bewijs voor een algemeen verhoogd risico op angst, en het risico van foutieve toeschrijving aan de overgang.
4. Bromberger JT, et al. Does risk for anxiety increase during the menopausal transition? Study of Women's Health Across the Nation. Menopause 2013;20(5):488–495. — SWAN: hoge angstscores per fase van de overgang, afhankelijk van de angst aan het begin.
5. Neda-Stepan O, et al. Vasomotor symptoms and their association with depressive and anxiety symptoms in peri- and postmenopausal women: a systematic review of observational studies. Medicina (Kaunas) 2026;62(8):1574. — Opvliegers en angst: samenhang in dezelfde richting, bewijs van zeer lage zekerheid.
6. Palmer CA, et al. Sleep loss and emotion: a systematic review and meta-analysis of over 50 years of experimental research. Psychological Bulletin 2024;150(4):440–463. — Slaaptekort en onderbroken slaap vergroten angstsymptomen.
7. Klevebrant L, Frick A. Effects of caffeine on anxiety and panic attacks in patients with panic disorder: a systematic review and meta-analysis. General Hospital Psychiatry 2022;74:22–31. — Paniekaanvallen na een hoge dosis cafeïne bij mensen met een paniekstoornis en bij gezonde deelnemers.
8. NHG-Standaard Depressie — Nederlands Huisartsen Genootschap. Het advies om 112 te bellen bij gevaar door zeer ernstige suïcidaliteit.
9. 113 Zelfmoordpreventie — Anoniem en gratis bellen of chatten.
10. Spector A, Li Z, He L, Badawy Y, Desai R. The effectiveness of psychosocial interventions on non-physiological symptoms of menopause: a systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders 2024;352:460–472. — Cognitieve gedragstherapie en mindfulness en angst rond de overgang.

Dit artikel is geschreven op basis van actuele richtlijnen en wetenschappelijk onderzoek. Het is geen medisch advies — raadpleeg altijd je huisarts bij aanhoudende klachten.